Muhtasaru'L-Kudûrî

Kudûrî (el-Muhtasar): Müctehid Hanefî âlimi Ebü’l-Hüseyn Ahmed el-Kudûrî’nin Hanefî fıkhına dair kaleme aldığı eserdir. Hanefî mezhebinin temel metinlerinden biri olan bu güzide eser, fıkıh alanında yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulmuş, erken dönemde birçok baskıları yapılmış, Türkçe ve Farsça başta olmak üzere bazı Batı dillerine de tercüme edilmiştir.

ÖZETLE KUDÛRÎ ESERİ

Büyük Hanefî fakihlerinden Kudûrî’nin Hanefî fıkhıyla alakalı kaleme aldığı bu şaheser, şüphesiz Hanefî mezhebinde en çok güvenilen temel metinlerden biridir. Nitekim Mâlikî mezhebi literatüründe Halîl b. İshak el-Cündî’nin el-Muhtasar’ı gibi Hanefî literatüründe de el-Kitâb dendiği zaman İmam Kudûrî’nin bu güzide eseri kastedilir.

İlim erbabı tarafından çokça ilgi gören ve yüzyıllarca ders kitabı olarak okutulan el-Muhtasar (Kudûrî) eseri; Türkçe, Farsça, Urduca, Afganca ve bazı Batı dillerine (kısmen veya tamamen) tercüme edilmiş ve üzerine Ebû Nasr el-Akta‘ el-Bağdâdî, Fahrulislâm Pezdevî, Hâherzâde, Zemahşerî, Muhammed b. Ahmed el-İsbîcâbî, Zâhidî, Abdullah el- Mevsilî, Ebû Bekir el-Hâddâd, İbn Kutluboğa, İbrahim el-Halebî, Abdülganî el-Meydânî gibi âlimler tarafından pek çok şerh ve hâşiyeler yazılmıştır.

Hicrî 3. asrın sonlarından itibaren fıkhın bütün meselelerini özet bir şekilde kapsayıp delil içermeyen bazı Muhtasar metinler kaleme alınmaya başlanmıştır. Şüphesiz bunların ilki, Tahâvî’nin el-Muhtasar eseridir. Ayrıca Hâkim eş-Şehîd’in el-Kâfî ve el-Müntekâ eserleri, Ebü’l-Hasen el-Kerhî’nin el-Muhtasar’ı da ilk kaleme alınmış diğer Muhtasar çalışmalarıdır. Bu Muhtasarlar her ne kadar kadîm olsalar da kendilerinden sonra kaleme alınan Kudûrî’nin el-Muhtasar’ı gibi bir şöhrete ulaşamamışlardır.

el-Muhtasar’ın yazılması hususunda şöyle rivayet edilmiştir: Dönemin   Abbasî halifesi Kâdir-Billah; Şiî (Fâtımî ve Büveyhî)’lerin propagandası karşısında Sünnîliği hâkim kılmak, yaymak için dört mezheb içinde otorite sayılan büyük şahsiyetlerden mezheplerini yansıtan birer muhtasar fıkıh eseri kaleme alınmasını istemiştir. Bundan dolayı Hanefî mezhebinde devrin otoritesi sayılan İmam Kudûrî, mezhebin temel metinlerinden biri sayılan el-Muhtasar’ını hazırlamış ve halifeye takdim etmiştir.

Kudûrî Rahimehüllâh Muhtasar çalışmasında hangi kaynaklardan istifade ettiğini açıkça beyan etmemişse de Muhtasar’daki tertibe bakıldığında, üstte zikredilen Tahâvî’nin el-Muhtasar’ı, Hâkim eş-Şehîd’in el-Kâfî’si ile el-Müntekâ’sı ve Kerhî’nin el-Muhtasar eserlerinden yararlanmıştır. Ancak büyük ölçüde Tahâvî’nin el-Muhtasar’ından istifade etmiştir. 

Müellif Kudûrî, küçük bir risâle kaleme almayı amaçladığından yer yer el-Muhtasar’ın bazı konularını kısa, bazılarını da genişçe işlemiş ve ismine muvafık bir eser meydana getirmiştir. el-Muhtasar diğer klasik fıkıh kitapları gibi kitap ve bab sistemine göre düzenlenmiş olup, yaklaşık on iki bin (12.000) fıkhî meseleyi ihtiva ettiği söylenmiştir.

Eserde fıkhî konular özlü bir şekilde işlediğinden Kur’ân ve Sünnet’ten olan delillere çok az yer verilmiş ve Hanefî mezhebinden başka mezheplerin görüşlerine de değinilmemiştir. Ayrıca mezhep imamları arasındaki hiyerarşi (derecelendirme) gözetilerek öncelikle İmâm-ı A‘zam’ın veya onun bulunduğu tarafın görüşleri her zaman birinci sırada ele alınmıştır. Daha sonra sırasıyla İmam Ebû Yûsuf ve İmam Muhammed’in ittifak ettiği hususlar belirtilmiş, sonrasında Ebû Yûsûf’un tek başına kaldığı görüşler ve Muhammed b. Hasan’ın tek başına tercih ettiği görüşler zikredilmiştir.

Şüphesiz Kudûrî’nin el-Muhtasar eseri, zengin özlü muhtevası, sade üslûbu ve düzenli sistematiğiyle Hanefî fıkıh literatüründe hem ders kitabı hem de temel başvuru kaynağı olarak çokça şöhret kazanmıştır.  Öyle ki pek çok Hanefî fakihi tarafından övülerek kıymeti taktir edilmiş, önemi belirtilmiştir. Bazı fakihlerin sözleri şöyledir:

1. Kudûrî’nin el-Muhtasar’ını esas alarak Tuhfetü’l-Fukahâ’ kitabını kaleme alan Alâeddin es-Semerkandî şöyle demiştir: Şeyh Ebü’l-Hüseyin el-Kudûrî’nin el-Muhtasar’ı asırlar boyunca, takvâ ehlinin kendisiyle en yüce menzile ve mertebelere çıktığı, hâdise ve felaketlerin birçoğunda körlerin kendisiyle hidayet bulduğu, göz ardı edilemeyecek şekilde fıkıhta kullanılan bütün hükümleri toplayıcı bir kitaptır. Fukahâ’nın bu kitaba rağbeti umumileşti. Allah sayısız toplulukları bu kitap sebebiyle menfaatlendirdi.
2. Kudûrî’nin el-Muhtasar’ından çokça istifade ederek Hanefî mezhebinin temel kitaplarından olan el-Hidâye’yi kaleme alan Burhâneddîn el-Merğînânî Hidâye ile şerhini yaptığı Bidayetü’l-Mübtedî’sinde şöyle demiştir: Kudûrî’nin el-Muhtasar’ını, geniş manaları kısa lafızlarla ifade etmekte îcâz, muhaliflerini üzerine söz söylemekte âciz bırakmakta i‘câz en güzel kitap olarak buldum.

Ayrıca şunu da ifade etmek gerekirse Osmanlı medreselerinde ders kitabı olarak okutulan Mülteka’l-Ebhur’un ana kaynaklarından biri de şüphesiz Kudûrî’nin el-Muhtasar eseridir. Bunun yanı sıra kaleme alındığı günden beri pek ilgi görmesi ve üzerine birçok şerh ve ta‘lik ile günümüze ulaşması da onun Hanefî kaynakları arasındaki konumunu açıkça göstermektedir.