Telmih / Hadislerde Örtük Anlam İlişkileri

Hz. Peygamber’in (sas) beyanları incelendiğinde birçok hadisin Kur’ân âyetleriyle doğrudan irtibatlı olduğu görülmektedir. Resûlullah (sas) kimi zaman bir âyeti açıkça zikrederek, kimi zaman da Kur’ân’da yer alan bir hükmü, kavramı veya tasviri açıklayarak sözlerini vahyin anlam dünyasıyla ilişkilendirmiştir. Ancak bu irtibat her zaman açık bir atıf veya doğrudan bir alıntı şeklinde ortaya çıkmaz. Hz. Peygamber’in (sas) bazı beyanlarında Kur’ân ile kurulan ilişki daha örtük bir biçimde gerçekleşmekte, sözün anlamı muhatabın zihninde yer etmiş Kur’ânî kavramlar ve anlam çerçevesi üzerinden tamamlanmaktadır. Böyle durumlarda hadis, doğrudan zikredilmeyen bir anlam dünyasına işaret ederek muhatabı o bağlamı hatırlamaya yönlendirmektedir. İşte bu tür örtük gönderimlerden biri olan telmih, sözün muhatabın zihninde mevcut bulunan bir metne, olaya veya bilgi birikimine işaret ederek anlamı derinleştiren bir anlatım biçimi olarak karşımıza çıkmaktadır. Telmihte söz, doğrudan zikredilmeyen bir anlam alanını çağrıştırmakta ve muhatap, söylenen ifade ile bildiği
başka bir hakikat arasında zihnî bir bağ kurmaktadır. Bu yönüyle telmih, hadis dilinin anlam ufkunu genişleten ve rivayetlerin daha derin bir ilişki içerisinde anlaşılmasını sağlayan önemli bir anlatım imkânı sunmaktadır.

Bu çalışma, hadis metinlerinde yer alan telmih örneklerini ele alarak rivayet dilindeki örtük anlam gönderimlerini incelemeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede telmih kavramının sözlük ve terim anlamı, belâğat literatüründeki yeri ve gelişimi ele alınmış, ardından hadis şerh geleneğinde telmihe dikkat çeken yaklaşımlar değerlendirilmiştir. Çalışmanın devamında ise hadislerde yer alan telmih örnekleri incelenerek rivayetlerin Kur’ân ile, diğer hadislerle ve insanın ortak tecrübe alanıyla kurduğu anlam bağları ortaya konulmaya çalışılmıştır.